
ทำไมชื่อ "กำแพงเพชร"? ในกำแพงเมืองมีเพชรจริงไหม
มีคนถามมาว่า เมืองกำแพงเพชรได้ชื่อนี้เพราะในกำแพงมีเพชรจริงหรือเปล่า ถ้ามีจริงป่านนี้คงโดนแคะไปหมดแล้ว แต่คำตอบคือ ไม่มีเพชรเลยแม้แต่เม็ดเดียว
เพชรในชื่อ มาจากคำว่า "วัชระ"
คำว่า "เพชร" ในชื่อเมืองนี้มาจากคำสันสกฤต "วัชระ" ที่แปลว่าเพชร ชื่อกำแพงเพชรจึงหมายถึง "กำแพงที่แข็งดุจเพชร" ไม่ได้บอกว่ามีอะไรซ่อนอยู่ข้างใน แต่บอกว่ากำแพงแข็งแรงแค่ไหน
พูดง่ายๆ ชื่อเมืองนี้คือคำประกาศบอกข้าศึกว่า เมืองนี้ตีไม่ง่ายนะ แหล่งอ้างอิงหนึ่งอธิบายไว้ว่าชื่อนี้หมายถึงเมืองที่เป็นกำแพงแข็งดุจเพชร คอยกั้นข้าศึกไม่ให้รุกเข้ามา และเราก็ไม่พบตำนานหรือหลักฐานใดที่บอกว่ามีเพชรจริงฝังอยู่ในกำแพง
รู้หรือไม่ชื่อกำแพงเพชรไม่ได้แปลว่ามีเพชรอยู่ในกำแพง แต่มาจากคำสันสกฤต "วัชระ" ชื่อเมืองจึงหมายถึง "กำแพงที่แข็งดุจเพชร"
เมืองหน้าด่านริมแม่น้ำปิง
ชื่อนี้เหมาะกับหน้าที่ของเมือง เพราะกำแพงเพชรคือเมืองหน้าด่านริมแม่น้ำปิง เป็นฐานทัพของสุโขทัยทางใต้ และเป็นทางผ่านที่สุโขทัยกับอยุธยาใช้ยกทัพเข้าตีกัน ต่อมาจึงเป็นเมืองหน้าด่านของกรุงศรีอยุธยา และยังมีบทบาททางทหารต่อมาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์
ตัวเมืองโบราณอยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำปิง ส่วนฝั่งตะวันตกคือเมือง "นครชุม" ทั้งสองเป็นเมืองคู่กัน และยังมีเมือง "ไตรตรึงษ์" อยู่ไม่ไกล ห่างไปทางตะวันตกเฉียงใต้ราว 16 ถึง 18 กิโลเมตร

กำแพงศิลาแลง ไม่ใช่อิฐ
กำแพงของจริงไม่ได้ก่อด้วยอิฐเหมือนเมืองสมัยอยุธยาเมืองอื่นๆ ที่มักใช้อิฐ แต่ใช้ "ศิลาแลง" หินสีแดงที่น่าจะหาได้ในท้องถิ่น วัดใหญ่ๆ ในเมือง เช่น วัดช้างรอบ วัดพระนอน วัดพระแก้ว และวัดมหาธาตุ ก็สร้างด้วยศิลาแลงเหมือนกัน จนศิลาแลงไปอยู่ในคำขวัญของจังหวัดว่า "ศิลาแลงใหญ่"
กำแพงและป้อมล้อมพื้นที่เมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ยาวราวสองกิโลเมตร กว้างราว 300 ถึง 700 เมตร มีคูเมืองกว้างและลึกล้อมรอบ มีป้อมยื่นออกจากแนวกำแพง และมีช่องปืนอยู่ใต้ใบเสมา ป้อมที่เหลือสมบูรณ์ที่สุดชื่อ "ป้อมเจ้าอินทร์" ยังยืนอยู่มาหลายร้อยปี
ชื่อเมืองสวรรค์ และชื่อเก่าที่ยังเถียงกันอยู่
นอกจากความแข็งแรงแล้ว นักประวัติศาสตร์บางท่านยังอธิบายว่าชื่อกำแพงเพชรโยงกับเมืองสวรรค์ของพระอินทร์ตามคติไตรภูมิ เพราะชื่อเมืองริมแม่น้ำปิงหลายเมืองล้วนเกี่ยวกับสวรรค์ของพระอินทร์ เช่นเมืองไตรตรึงษ์ ซึ่งแปลว่าดาวดึงส์ แต่ข้อมูลส่วนนี้เราอ่านได้จากบทความเพียงบางส่วน
ส่วนชื่อ "ชากังราว" เชื่อกันมานานว่าเป็นชื่อเก่าของกำแพงเพชร แต่นักวิชาการกรมศิลปากรบางท่านแย้งว่า ชากังราวอาจเป็นเมืองพิชัยในจังหวัดอุตรดิตถ์ต่างหาก เรื่องนี้จึงยังเป็นข้อถกเถียงทางวิชาการ

มรดกโลก และเทวรูปที่เคยถูกขนลงเรือ
ในปี พ.ศ. 2534 กำแพงเพชรได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก ร่วมกับสุโขทัยและศรีสัชนาลัย ภายใต้ชื่อ "เมืองประวัติศาสตร์สุโขทัยและเมืองบริวาร"
ที่นี่ยังมีเทวรูปพระอิศวรสำริด สูง 2.10 เมตร ที่เคยถูกชาวต่างชาติตัดพระเศียรกับพระหัตถ์ขนลงเรือไป ทางการสยามขอคืนได้สำเร็จ แล้วให้องค์จำลองไปแทน ส่วนองค์จริงที่ซ่อมแล้วตั้งอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกำแพงเพชรจนถึงวันนี้
สรุป
กำแพงเพชรไม่มีเพชรในกำแพง เพชรของเมืองนี้คือศิลาแลงสีแดงที่แข็งจนกำแพงยืนมาหลายร้อยปี ถ้าถามคนกำแพงว่าเพชรจริงๆ อยู่ไหน หลายคนจะชี้ไปที่พระกำแพงซุ้มกอ ที่ได้ชื่อว่าเป็น "เพชรน้ำเอกของทุ่งเศรษฐี" กับกล้วยไข่ ที่กำแพงเพชรปลูกมากที่สุดในประเทศจนได้ชื่อว่าเมืองกล้วยไข่ ใครเป็นคนกำแพงเพชรหรือเคยไปเที่ยว ของดีที่นั่นคืออะไร
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
แหล่งอ้างอิง
- th.wikipedia.org
- th.wikipedia.org
- en.wikipedia.org
- en.wikipedia.org
- en.wikipedia.org
- en.wikipedia.org
- (บล็อกการดึงหน้าเว็บ ใช้วิกิพีเดียยืนยันแทน)
- thailex.info
- muangboranmuseum.com
- kamphaengphet.mots.go.th
- [snippet]
- arit.kpru.ac.th
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- ชื่อ "ชากังราว" ว่าเป็นกำแพงเพชรหรือเมืองพิชัย ยังเป็นข้อถกเถียงทางวิชาการ
- เรื่องชื่อเมืองโยงกับเมืองสวรรค์ของพระอินทร์ มาจากบทความศิลปวัฒนธรรมและมติชนที่อ่านได้เพียงบางส่วน
- จำนวนป้อมและประตูเมือง แหล่งไม่ตรงกัน บทความนี้จึงไม่ระบุตัวเลข
- เรื่องเทวรูปพระอิศวร แหล่งไม่ตรงกันว่าผู้ลักลอบถูกจับได้ หรือของถึงกรุงเทพฯ แล้วจึงขอคืน และปีที่เกิดเหตุมีแหล่งเดียว บทความนี้จึงเล่าเพียงคร่าวๆ
- ขนาดเมืองยาวราว 2,200 เมตร เป็นขนาดพื้นที่ ไม่ใช่ความยาวรอบกำแพง



