
ทำไมเรียก "ตีหนึ่ง ตีสอง"? ร้อยกว่าปีก่อนตีหนึ่งต้องเรียกว่า "เจ็ดทุ่ม" แล้ว "สองยาม" คืออะไร
ถ้าย้อนไปร้อยกว่าปีก่อน แล้วคุณพูดว่า "ตีหนึ่ง" อาจโดนแก้ว่าต้องเรียก "เจ็ดทุ่ม" ส่วนคำว่า "สามทุ่ม" กับ "หกทุ่ม" ที่เราพูดกันทุกวัน ก็เคยถูกประกาศว่าเป็นคำที่ผิด
กลางวันเป็นโมง กลางคืนเป็นทุ่ม แล้วหลังเที่ยงคืนล่ะ
หลายคนรู้แล้วว่าคำว่า "โมง" กับ "ทุ่ม" มาจากเสียงฆ้องกับเสียงกลองที่ตีบอกเวลา แต่ยังมีคำถามค้างอยู่ว่า พอเลยเที่ยงคืนไปแล้ว คนสมัยก่อนเรียกเวลาว่าอะไร ทำไมวันนี้เราถึงพูดว่า "ตีหนึ่ง ตีสอง" ไม่ใช่ทุ่มหรือโมง
อ่านต่อ: ทำไมเรียก "โมง" กับ "ทุ่ม"? คนสมัยก่อนรู้เวลาได้อย่างไร →ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม พ.ศ. 2443
ในปี พ.ศ. 2443 (ร.ศ. 119) สมัยรัชกาลที่ 5 มี "ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม" ลงในราชกิจจานุเบกษา เหตุผลที่ต้องออกประกาศคือ คนเรียกเวลาผิดเพี้ยนกันมาก จึงต้องจัดระเบียบให้เรียกตรงกัน ตัวประกาศยังบอกด้วยว่าเคยประกาศเรื่องนี้มาแล้วครั้งหนึ่งในสมัยรัชกาลที่ 4
ตามประกาศนั้น หลังเที่ยงคืนยังนับ "ทุ่ม" ต่อไปเรื่อยๆ เวลาที่เราเรียกว่าตีหนึ่ง ตอนนั้นคือ "เจ็ดทุ่ม" ตีสองคือ "แปดทุ่ม" นับไปจนถึงตีห้าที่เรียกว่า "สิบเอ็ดทุ่ม" และในประกาศยังมีอีกชื่อหนึ่งคือ "ตีสิบเอ็ด" ฟังแล้วเหมือนนาฬิกาเสียเลย
รู้หรือไม่ในประกาศใช้ทุ่มโมงยาม พ.ศ. 2443 เวลาตีห้าเรียกว่า "สิบเอ็ดทุ่ม" หรือ "ตีสิบเอ็ด" และพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานก็ยังเก็บความหมายเก่าของ "ทุ่ม" ไว้ว่า เป็นการนับเวลากลางคืนตั้งแต่ 19 นาฬิกาไปจนถึง 6 นาฬิกาของอีกวันหนึ่ง

สามทุ่ม หกทุ่ม เคยเป็นคำที่ผิด
ที่แปลกกว่านั้นคือ ประกาศฉบับเดียวกันยกตัวอย่างคำที่ "ผิด" ไว้ด้วย ได้แก่ หกโมงเช้า หกโมงเย็น สามทุ่ม หกทุ่ม และเก้าทุ่ม คำเหล่านี้หลายคำเราใช้กันทุกวันจนถึงทุกวันนี้
ตามประกาศ สามทุ่มต้องเรียกว่า "ยามหนึ่ง" เที่ยงคืนต้องเรียกว่า "สองยาม" และตีสามต้องเรียกว่า "สามยาม" ถ้านับจากย่ำค่ำตอนหกโมงเย็น ยามหนึ่งยาวสามชั่วโมง ยามหนึ่งจึงตกราวสามทุ่ม สองยามตรงกับเที่ยงคืน และสามยามคือตีสาม
ยาม คือคำเดียวกับคนยาม
แล้วคำว่า "ยาม" มาจากไหน พจนานุกรมให้ความหมายของยามไว้หลายแบบ แบบหนึ่งคือส่วนของวัน ยามละสามชั่วโมง วันหนึ่งมีแปดยาม อีกแบบหนึ่งคือคนเฝ้าสถานที่ อย่างแขกยาม ไทยยาม คนยาม ยามที่เป็นเวลากับยามที่เป็นคนเฝ้าจึงเป็นคำเดียวกัน
กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงเล่าไว้ในนิทานโบราณคดีว่า ไทยแต่โบราณให้คนอยู่ยามกลางวันผลัดละหกชั่วนาฬิกา แต่กลางคืนผลัดทุกสามชั่วนาฬิกา คือตอนสามทุ่ม เที่ยงคืน และตีสาม ยามในที่นี้จึงหมายถึงยามของคนเฝ้าวัง ซึ่งต่างจากยามในภาษาบาลีที่แบ่งกลางคืนเป็นสามยาม ยามละสี่ชั่วโมง
ท่านยังเล่าว่าเคยไม่เข้าใจว่าทำไมต้อง "ย่ำ" จนได้ไปเมืองพาราณสีในอินเดีย ได้ยินเสียงตีฆ้องที่ประตูวังตอนสามทุ่ม แล้วได้ความว่าเป็นสัญญาณเรียกคนมาเปลี่ยนเวรยาม ท่านจึงสรุปว่าเสียงย่ำยามคือสัญญาณเรียกคนผลัดถัดไปให้มาเข้าเวร

ทำไมเรียกว่า "ตี"
ส่วนคำว่า "ตี" ศาสตราจารย์จำนงค์ ทองประเสริฐ ราชบัณฑิต อธิบายว่ามาจากแขกยามหรือไทยยามที่ตีบอกยาม ตีกี่ครั้งก็คือตีเท่านั้น จนเขียนไว้ว่าหกนาฬิกาควรจะเรียกว่าตีหก เพราะคนยามจะตีบอกหกครั้ง คำอธิบายนี้น่าเชื่อ แต่ยังถือเป็นข้อสันนิษฐาน ไม่ใช่ข้อยุติ
คนจึงพูดตีหนึ่ง ตีสอง กันติดปาก จนวันนี้พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานยังติดป้ายว่า "ตี" ในความหมายนี้เป็นภาษาพูด คือการนับเวลาหลังเที่ยงคืนตั้งแต่ตีหนึ่งถึงตีหก แต่ตีหกนิยมเรียกว่าย่ำรุ่ง ส่วนเริ่มนับตีหนึ่งใหม่จากเที่ยงคืนตั้งแต่ปีไหน ยังไม่พบหลักฐาน
จากทุ่มโมงยาม สู่ 24 นาฬิกา
ต่อมาใน พ.ศ. 2460 สมัยรัชกาลที่ 6 มีประกาศให้นับวันใหม่ตั้งแต่เที่ยงคืน และเรียกเวลาในราชการว่า "นาฬิกา" แบบสิบสองชั่วโมง ก่อนเที่ยงและหลังเที่ยง
แล้วใน พ.ศ. 2471 สมัยรัชกาลที่ 7 ก็มีประกาศให้ราชการทั่วไปใช้ 24 นาฬิกา หลังจากที่ทหารบก ทหารเรือ รถไฟ และไปรษณีย์โทรเลขใช้มาก่อนแล้ว แต่ประกาศก็เขียนไว้ตรงๆ ว่าประชาชนจะใช้รอบสิบสองนาฬิกาแบบเดิมก็ได้ "ไม่ห้าม" ประกาศฉบับนี้ยังกำหนดให้ใช้คำว่า "ชั่วโมง" แทน "ชั่วนาฬิกา" ด้วย
รู้หรือไม่เวลาแบบ 24 นาฬิกาเพิ่งเป็นเวลาราชการทั่วไปเมื่อ พ.ศ. 2471 และประกาศฉบับนั้นบอกว่าชาวบ้านจะใช้แบบเดิมก็ "ไม่ห้าม"
สรุป
เราจึงยังพูดว่าทุ่ม โมง ตี มาจนถึงวันนี้ และคำว่ายามก็ยังอยู่ในคำอย่าง "ยามวิกาล" กับยามที่เฝ้าหน้าหมู่บ้าน ทุกครั้งที่พูดว่าตีหนึ่งหรือสองยาม เรากำลังใช้คำที่มาจากคนเฝ้ายามกะดึก แล้วบ้านคุณพูดแบบไหน ตีหนึ่ง เจ็ดทุ่ม หรือหนึ่งนาฬิกา
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
- ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม (ร.ศ. 119/พ.ศ. 2443) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม
- ประกาศนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2460) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศนับเวลาในราชการ
- ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2471) — https://th.wikisource.org/wiki/ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ
- ศ.จำนงค์ ทองประเสริฐ "ทุ่ม-โมง-นาฬิกา" (ราชบัณฑิตยสถาน; อ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำรงฯ) — https://web.archive.org/web/20100607021746/http://www.royin.go.th/th/knowledge/detail.php?ID=1273
- รัตติกาล ศรีอำไพ "โมง-ทุ่ม-ตี" (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา 1 ต.ค. 2551) — http://legacy.orst.go.th/?knowledges=โมง-ทุ่ม-ตี-๑-ตุลาคม-๒๕๕๑
- พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ออนไลน์ (คำ: ยาม, ตี, ทุ่ม, วิกาล, ดึกดื่น, เกราะ) — https://dictionary.orst.go.th/
- วิกิพีเดีย นาฬิกาหกชั่วโมง — https://th.wikipedia.org/wiki/นาฬิกาหกชั่วโมง
- Wikipedia: Thai six-hour clock — https://en.wikipedia.org/wiki/Thai_six-hour_clock
แหล่งอ้างอิง
- 1. ประกาศใช้ทุ่มโมงยาม (ร.ศ. 119/พ.ศ. 2443) —
- 2. ประกาศนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2460) —
- 3. ประกาศวิธีนับเวลาในราชการ (พ.ศ. 2471) —
- 4. ศ.จำนงค์ ทองประเสริฐ "ทุ่ม-โมง-นาฬิกา" (ราชบัณฑิตยสถาน; อ้างนิทานโบราณคดีของกรมพระยาดำร
- 5. รัตติกาล ศรีอำไพ "โมง-ทุ่ม-ตี" (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา 1 ต.ค. 2551) —
- 6. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ออนไลน์ (คำ: ยาม, ตี, ทุ่ม, วิกาล, ดึกดื่น, เกราะ) —
- 7. วิกิพีเดีย นาฬิกาหกชั่วโมง —
- 8. Wikipedia: Thai six-hour clock —
- 9. MGR Online "ทุ่ม-โมง-ยาม มีความเป็นมาอย่างไร" —
- 10. ข่าวสด เรื่องประโคมย่ำยาม (อ่านจากผลค้นหาเท่านั้น) —
- 11. scouth.org หน่วยเวลาไทย (แหล่งรอง) —
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- ที่มาของคำว่า "ตี" ว่ามาจากคนยามตีบอกเวลา เป็นคำอธิบายของราชบัณฑิต วิกิพีเดียอังกฤษระบุว่าเป็นข้อสันนิษฐาน
- ยังไม่พบหลักฐานว่าเริ่มนับตีหนึ่งใหม่จากเที่ยงคืนตั้งแต่ปีไหน
- ปีของประกาศใช้ทุ่มโมงยาม วิกิพีเดียเขียน พ.ศ. 2444 แต่ตัวประกาศลงวันที่ ร.ศ. 119 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 2443 บทความนี้ใช้ 2443
- ประกาศสมัยรัชกาลที่ 4 รู้เพียงจากที่ประกาศ พ.ศ. 2443 อ้างถึง ยังไม่พบตัวบท
- ตอนกลางคืนตีเครื่องอะไรบอกยาม แหล่งยังไม่ตรงกัน (กลอง ฆ้อง หรือระฆัง) บทความนี้จึงไม่ระบุ
- ข้อความจากนิทานโบราณคดีอ่านผ่านบทความของราชบัณฑิตยสถาน ไม่ใช่ต้นฉบับโดยตรง



