รู้ก้างๆ
ทั้งหมดความเชื่อจินตนาการชื่อและภาษาชื่อเมืองเวลาและภาษาตำนานของใช้ในบ้านประวัติศาสตร์

หน้าแรก › ของใช้ในบ้าน

ของใช้ในบ้านอ่าน 4 นาที

ก่อนมีพัดลม คนไทยคลายร้อนยังไง? ความลับของเรือนไทย โอ่งดินเผา และแป้งร่ำ

รู้ก้างๆ · 17 พ.ย. 2569

ไม่มีพัดลม ไม่มีแอร์ แต่คนไทยสมัยก่อนก็ผ่านหน้าร้อนมาได้ทุกปี ความลับแรกอยู่ที่ตัวบ้าน ส่วนที่เหลืออยู่ในโอ่งน้ำและแป้งที่ทาตัว

โหวตก่อนอ่าน: หน้าร้อนนี้คลายร้อนด้วยอะไร?
กดเลือกได้ 1 ข้อ

เรือนไทยใต้ถุนสูง ให้ลมลอดได้ทั้งวัน

ความลับแรกของการคลายร้อนอยู่ที่บ้านเรือนไทย ซึ่งยกพื้นสูงจนมีใต้ถุนโล่ง ลมจึงพัดลอดใต้พื้นบ้านได้ทั้งวัน ตัวบ้านไม่ได้ตั้งติดพื้นดินที่ร้อนระอุ

หลังคาของเรือนไทยทำเป็นทรงสูงชัน ให้ลมร้อนลอยขึ้นไปค้างอยู่ข้างบน ไม่ลงมาอบคนที่อยู่ในบ้าน ส่วนชายคาก็ยื่นยาวออกไปช่วยบังแดด

กลางวันลงมาอยู่ใต้ถุน

พอกลางวันร้อนจัด คนในบ้านก็ลงมานั่งใต้ถุน ทั้งทอผ้า ตำข้าว หรือนอนพักบนแคร่ ใต้ถุนบ้านจึงเป็นทั้งที่ทำงานและที่พักผ่อนของครอบครัวในหน้าร้อน

ฝาบ้านบางส่วนทำเป็นฝาขัดแตะ สานจากไม้ไผ่ ลมจึงผ่านได้ตลอด โดยเฉพาะในครัวที่ต้องก่อไฟหุงหาอาหาร

อีกส่วนที่ช่วยได้มากคือ "ชาน" พื้นที่โล่งที่กินพื้นที่เกือบครึ่งของเรือน ตกเย็นเมื่อแดดอ่อนลง คนทั้งบ้านก็ออกมานั่งรับลมกันที่ชาน เรือนไทยจึงเป็นเหมือนเครื่องคลายร้อนทั้งหลัง โดยไม่ต้องพึ่งไฟฟ้าเลย

รู้หรือไม่เรือนไทยมีชานโล่งราว 40% ของตัวเรือน ตกเย็นคนทั้งบ้านจะออกมานั่งรับลมกันที่ชาน

ภาพประกอบจากคลิป

น้ำเย็นจากโอ่ง ตัวเย็นด้วยดินสอพอง

น้ำดื่มเก็บไว้ในโอ่งดินเผา น้ำซึมออกมาระเหยที่ผิวโอ่ง น้ำข้างในจึงเย็นชื่นใจ ดื่มแล้วคลายร้อนได้ดี

ถ้าร้อนนัก ก็ทาตัวด้วยดินสอพอง ที่นำไปอบร่ำให้หอมจนกลายเป็นแป้งร่ำ หมอแผนไทยถือว่าดินสอพองเป็นยารสเย็น ช่วยแก้ผดผื่น

ต่อมาจึงมีแป้งเย็นสำเร็จรูปเกิดขึ้นในไทย ราวแปดสิบถึงเก้าสิบปีก่อน ทาแล้วซ่าเย็นถึงใจ แต่ปีที่แป้งเย็นเริ่มขายครั้งแรกนั้นแต่ละแหล่งยังบอกไม่ตรงกัน

อ่านต่อ: ก่อนมีตู้เย็น คนไทยเก็บอาหารยังไง? →

พัดลมชัก ที่ต้องมีคนดึงเชือก

เล่ากันว่าบ้านฝรั่งและที่ทำการบางแห่งใช้ "พัดลมชัก" คือผืนผ้าใหญ่แขวนไว้ที่เพดาน แล้วมีคนคอยดึงเชือกให้ผ้าแกว่งไปมาพัดลมให้คนข้างล่าง เรื่องนี้พบในกระทู้เว็บบอร์ด จึงขอเล่าไว้เป็นเรื่องเล่า

พัดลมไฟฟ้าและแอร์ มาทีหลัง

พัดลมไฟฟ้าเข้ามาก็จริง แต่ต้องมีไฟฟ้าก่อนจึงจะใช้ได้ ข้อมูลไฟฟ้าชนบทบอกว่าใน พ.ศ. 2515 มีหมู่บ้านที่มีไฟฟ้าราว 10–20% ก่อนจะเพิ่มเป็นกว่า 95% ในทศวรรษ 2530 ชนบทส่วนใหญ่จึงเพิ่งได้เปิดพัดลมเมื่อราวสี่สิบห้าสิบปีมานี้

ส่วนแอร์ คนทั่วไปได้สัมผัสกันจริงจังที่ห้างไดมารู ราชประสงค์ ซึ่งเปิดเมื่อ พ.ศ. 2507 พร้อมเครื่องปรับอากาศและบันไดเลื่อน

ภาพประกอบจากคลิป

สรุป

ทุกวันนี้บ้านคนไทยที่มีแอร์ยังมีแค่ราวสี่สิบเปอร์เซ็นต์ ที่เหลือก็พึ่งพัดลมและภูมิปัญญาแบบเดิม ทั้งการเปิดบ้านให้ลมผ่าน ดื่มน้ำเย็นจากโอ่ง และทาแป้งเย็น ภูมิปัญญาเรียบง่ายเหล่านี้จึงยังอยู่กับคนไทยมาจนถึงวันนี้ หน้าร้อนนี้ คุณคลายร้อนด้วยอะไร พัดลม แอร์ หรือแป้งเย็น

ดูเรื่องนี้แบบคลิปสั้นYouTubeFacebook

ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้

    แหล่งอ้างอิง

    1. เรือนไทยใต้ถุนสูง ลมลอดใต้พื้น, หลังคาสูงชัน ชายคายื่นยาวบังแดด, ใช้ใต้ถุนทอผ้า ตำข้าว นอน
    2. เรือนไทยใต้ถุนสูง ลมลอดใต้พื้น, หลังคาสูงชัน ชายคายื่นยาวบังแดด, ใช้ใต้ถุนทอผ้า ตำข้าว นอน
    3. เรือนไทยใต้ถุนสูง ลมลอดใต้พื้น, หลังคาสูงชัน ชายคายื่นยาวบังแดด, ใช้ใต้ถุนทอผ้า ตำข้าว นอน
    4. ฝาขัดแตะระบายอากาศ ใช้มากในครัว:
    5. ดินสอพอง อบร่ำเป็นแป้งร่ำ ยารสเย็น แก้ผดผื่น:
    6. ดินสอพอง อบร่ำเป็นแป้งร่ำ ยารสเย็น แก้ผดผื่น:
    7. ไฟฟ้าชนบท 2515 ราว 10–20% ของหมู่บ้าน → กว่า 95% ในทศวรรษ 2530 (พัดลมจึงแพร่ในชนบทราว 40–5
    8. ห้างไดมารู ราชประสงค์ เปิด 2507 พร้อมแอร์และบันไดเลื่อน:
    9. บ้านที่มีแอร์ราว 39–44%:
    10. แป้งเย็นสำเร็จรูปครั้งแรกในไทย: ปีขัดกัน (2475 / 2480 / 2490) คลิปพูดว่า "ราวแปดสิบเก้าสิบ
    11. แป้งเย็นสำเร็จรูปครั้งแรกในไทย: ปีขัดกัน (2475 / 2480 / 2490) คลิปพูดว่า "ราวแปดสิบเก้าสิบ
    12. พัดลมชัก (ผ้าแขวนเพดาน มีคนดึงเชือก) ในบ้านฝรั่งและที่ทำการ: พบในเว็บบอร์ด คลิปจึงใช้คำว่า

    ข้อที่ยังไม่ยืนยัน

    • ข้อมูลรวบรวมจากเว็บ ยังไม่ได้เทียบงานวิชาการฉบับเต็ม
    • ปีที่มีแป้งเย็นสำเร็จรูปครั้งแรกในไทยแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน (2475 / 2480 / 2490) จึงเขียนว่า "ราวแปดสิบถึงเก้าสิบปีก่อน"
    • เรื่องพัดลมชักพบในเว็บบอร์ด จึงเขียนว่า "เล่ากันว่า"
    • ช่วงเวลาที่พัดลมแพร่หลายในชนบท (ราว 40–50 ปีมานี้) เป็นการอนุมานจากข้อมูลไฟฟ้าชนบท
    • สัดส่วนบ้านที่มีแอร์แต่ละแหล่งระบุราว 39–44% จึงเขียนว่า "ราวสี่สิบเปอร์เซ็นต์"

    ค้นจากแหล่งออนไลน์ ยังไม่ได้เทียบกับงานวิชาการทุกข้อ ถ้าพบข้อผิดพลาด บอกเราได้ที่คอมเมนต์ใต้คลิป

    อ่านต่อ