
ก่อนมีไฟฟ้า คนไทยใช้อะไรส่องสว่าง? จากขี้ไต้ ตะเกียง ถึงไฟฟ้าดวงแรก
ร้อยกว่าปีก่อน พอพระอาทิตย์ตก บ้านคนไทยแทบมืดสนิท แสงสว่างตอนกลางคืนต้องจุดเอาเองทุกครั้ง และไฟฟ้าเพิ่งเข้าถึงเกือบทุกหมู่บ้านเมื่อสามสิบกว่าปีมานี้เอง
ขี้ไต้กับตะคันดินเผา แสงของชาวบ้าน
ในยุคที่ยังไม่มีไฟฟ้า ชาวบ้านต้องหาแสงสว่างจากของรอบตัว ของที่คนรุ่นก่อนคุ้นเคยคือ "ขี้ไต้" ทำจากเศษไม้ผุคลุกกับน้ำมันยาง ห่อด้วยใบไม้แล้วมัดเป็นแท่ง จุดแล้วให้แสงได้ก็จริง แต่ควันโขมงตามมาด้วย
บางบ้านใช้ "ตะคันดินเผา" เป็นภาชนะดินเผาเล็กๆ ใส่น้ำมันพืชหรือไขสัตว์ แล้วจุดไส้ผ้า เปลวไฟริบหรี่พอให้มองเห็นทางเดินในบ้าน แต่จะนั่งทำงานละเอียดหรืออ่านหนังสือคงไม่ง่ายนัก
ส่วนในวัง ใช้เทียนไขจำนวนหลายร้อยเล่มส่องท้องพระโรงให้สว่าง แสงสว่างตอนกลางคืนในสมัยนั้นจึงเป็นของที่ต้องลงแรงและลงทุนทุกคืน

น้ำมันก๊าดมาถึง พร้อมปัญหาไฟไหม้
สมัยรัชกาลที่ 5 น้ำมันก๊าดเข้ามาในสยาม ตะเกียงน้ำมันก๊าดก็ค่อยๆ เข้าไปอยู่ในบ้านเรือนผู้คน ให้แสงสว่างกว่าและสะดวกกว่าของเดิม
แต่ของใหม่ก็มาพร้อมความเสี่ยง ผู้คนยังไม่คุ้นกับการใช้และเก็บน้ำมันก๊าด จนเกิดไฟไหม้บ้านหลายครั้ง ถึงขั้นต้องออกกฎหมายควบคุมการเก็บและการขายน้ำมันก๊าดในปี พ.ศ. 2432
ไม้ขีดไฟ ของเล็กที่เปลี่ยนชีวิต
ทุกวันนี้เราจุดไฟได้ในพริบตา แต่ไม้ขีดไฟเพิ่งเข้ามาในไทยตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ก่อนหน้านั้น การจะจุดไฟสักครั้งไม่ใช่เรื่องง่ายเลย ไม่ว่าจะจุดขี้ไต้ ตะคัน หรือเทียน ก็ต้องเริ่มจากการก่อไฟให้ติดเสียก่อน
20 กันยายน 2427 ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม
วันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2427 ไฟฟ้าดวงแรกของสยามสว่างขึ้นในพระนคร ผู้ติดตั้งคือเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี) ซึ่งซื้อเครื่องกำเนิดไฟฟ้ามาเอง
สถานที่เปิดไฟดวงแรกนั้น แหล่งข้อมูลยังเล่าไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าที่กรมทหาร บางแหล่งว่าที่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท บทความนี้จึงขอระบุเพียงว่า "ในพระนคร" เล่ากันว่าคนพากันมามุงดูไฟที่สว่างได้โดยไม่ต้องจุด
รู้หรือไม่ไฟฟ้าดวงแรกของสยามสว่างขึ้นเมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2427 โดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ ผู้ซื้อเครื่องกำเนิดไฟฟ้ามาเอง

ต่างจังหวัดยังโตมากับตะเกียง
แม้ไฟฟ้าจะมาถึงตั้งแต่ปี 2427 แต่ก็อยู่แค่ในเมืองเป็นเวลานาน ราวปี พ.ศ. 2515 หมู่บ้านทั่วประเทศมีไฟฟ้าเพียงราวร้อยละ 10 ถึง 20 หรือไม่ถึงหนึ่งในห้า คนต่างจังหวัดรุ่นพ่อแม่เราจึงโตมากับตะเกียงน้ำมันก๊าด จะอ่านหนังสือก็ต้องนั่งชิดตะเกียง
เวลามีงานบุญงานวัด ก็ต้องพึ่ง "ตะเกียงเจ้าพายุ" ซึ่งเป็นตะเกียงแบบที่ต้องสูบลมอัดน้ำมันก๊าด ให้แสงสว่างจ้าจนแมลงบินมาตอม ภาพตะเกียงเจ้าพายุแขวนอยู่กลางงานวัดจึงเป็นความทรงจำของคนหลายรุ่น
รู้หรือไม่ราวปี พ.ศ. 2515 หมู่บ้านในไทยมีไฟฟ้าไม่ถึงหนึ่งในห้า แต่ราวปี พ.ศ. 2534–2537 ไฟฟ้าเข้าถึงหมู่บ้านราวร้อยละ 95–98
อ่านต่อ: ก่อนมีพัดลม คนไทยคลายร้อนยังไง? →สรุป
จากขี้ไต้ควันโขมง ตะคันไฟริบหรี่ ตะเกียงน้ำมันก๊าด จนถึงหลอดไฟที่เปิดด้วยสวิตช์ กว่าไฟฟ้าจะเข้าถึงเกือบทุกหมู่บ้านก็ปาเข้าไปทศวรรษ 2530 เพิ่งสามสิบกว่าปีมานี้เอง ลองถามคนในบ้านดูว่าไฟฟ้าเข้าหมู่บ้านปีไหน ยังจำคืนที่หลอดไฟดวงแรกติดได้ไหม
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
แหล่งอ้างอิง
- ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม 20 ก.ย. 2427 ติดตั้งโดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระ
- ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม 20 ก.ย. 2427 ติดตั้งโดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระ
- ก่อนมีไฟฟ้า ท้องพระโรงใช้เทียนไขหลายร้อยเล่ม:
- ก่อนมีไฟฟ้า ท้องพระโรงใช้เทียนไขหลายร้อยเล่ม:
- น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
- น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
- น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
- ไม้ขีดไฟเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 4:
- ไม้ขีดไฟเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 4:
- ไฟฟ้าชนบท: ปี 2515–16 หมู่บ้านมีไฟราว 10–20% (คลิปพูดว่า "ไม่ถึงหนึ่งในห้า"), ราว 2534–37
- ไฟฟ้าชนบท: ปี 2515–16 หมู่บ้านมีไฟราว 10–20% (คลิปพูดว่า "ไม่ถึงหนึ่งในห้า"), ราว 2534–37
- ตะเกียงเจ้าพายุ = แบบ Petromax (ใช้สูบลมอัดน้ำมันก๊าด):
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- ข้อมูลรวบรวมจากเว็บ ยังไม่ได้เทียบงานวิชาการฉบับเต็ม บทความศิลปวัฒนธรรมบางชิ้นเปิดอ่านเต็มไม่ได้ ใช้จากข้อความย่อในผลค้นหา
- สถานที่ติดไฟฟ้าดวงแรกแหล่งขัดกัน (กรมทหาร หรือ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท) จึงเขียนเพียง "ในพระนคร"
- ตะคันดินเผาใช้ไขสัตว์หรือน้ำมันพืช พบแหล่งเดียว
- วิธีทำขี้ไต้ (ไม้ผุคลุกน้ำมันยางห่อใบไม้) เป็นความรู้ทั่วไป ยังไม่ได้ตรวจกับพจนานุกรม
- "คนพากันมามุงดู" ตอนเปิดไฟฟ้าดวงแรกเป็นการบรรยายภาพ ไม่มีแหล่งเฉพาะ
- ไม่พบปีที่ตะเกียงเจ้าพายุเริ่มแพร่หลายในไทย



