รู้ก้างๆ
ทั้งหมดความเชื่อจินตนาการชื่อและภาษาชื่อเมืองเวลาและภาษาตำนานของใช้ในบ้านประวัติศาสตร์

หน้าแรก › ของใช้ในบ้าน

ของใช้ในบ้านอ่าน 4 นาที

ก่อนมีไฟฟ้า คนไทยใช้อะไรส่องสว่าง? จากขี้ไต้ ตะเกียง ถึงไฟฟ้าดวงแรก

รู้ก้างๆ · 17 พ.ย. 2569

ร้อยกว่าปีก่อน พอพระอาทิตย์ตก บ้านคนไทยแทบมืดสนิท แสงสว่างตอนกลางคืนต้องจุดเอาเองทุกครั้ง และไฟฟ้าเพิ่งเข้าถึงเกือบทุกหมู่บ้านเมื่อสามสิบกว่าปีมานี้เอง

โหวตก่อนอ่าน: ไฟฟ้าเข้าบ้านคุณช่วงไหน?
กดเลือกได้ 1 ข้อ

ขี้ไต้กับตะคันดินเผา แสงของชาวบ้าน

ในยุคที่ยังไม่มีไฟฟ้า ชาวบ้านต้องหาแสงสว่างจากของรอบตัว ของที่คนรุ่นก่อนคุ้นเคยคือ "ขี้ไต้" ทำจากเศษไม้ผุคลุกกับน้ำมันยาง ห่อด้วยใบไม้แล้วมัดเป็นแท่ง จุดแล้วให้แสงได้ก็จริง แต่ควันโขมงตามมาด้วย

บางบ้านใช้ "ตะคันดินเผา" เป็นภาชนะดินเผาเล็กๆ ใส่น้ำมันพืชหรือไขสัตว์ แล้วจุดไส้ผ้า เปลวไฟริบหรี่พอให้มองเห็นทางเดินในบ้าน แต่จะนั่งทำงานละเอียดหรืออ่านหนังสือคงไม่ง่ายนัก

ส่วนในวัง ใช้เทียนไขจำนวนหลายร้อยเล่มส่องท้องพระโรงให้สว่าง แสงสว่างตอนกลางคืนในสมัยนั้นจึงเป็นของที่ต้องลงแรงและลงทุนทุกคืน

ภาพประกอบจากคลิป

น้ำมันก๊าดมาถึง พร้อมปัญหาไฟไหม้

สมัยรัชกาลที่ 5 น้ำมันก๊าดเข้ามาในสยาม ตะเกียงน้ำมันก๊าดก็ค่อยๆ เข้าไปอยู่ในบ้านเรือนผู้คน ให้แสงสว่างกว่าและสะดวกกว่าของเดิม

แต่ของใหม่ก็มาพร้อมความเสี่ยง ผู้คนยังไม่คุ้นกับการใช้และเก็บน้ำมันก๊าด จนเกิดไฟไหม้บ้านหลายครั้ง ถึงขั้นต้องออกกฎหมายควบคุมการเก็บและการขายน้ำมันก๊าดในปี พ.ศ. 2432

ไม้ขีดไฟ ของเล็กที่เปลี่ยนชีวิต

ทุกวันนี้เราจุดไฟได้ในพริบตา แต่ไม้ขีดไฟเพิ่งเข้ามาในไทยตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 ก่อนหน้านั้น การจะจุดไฟสักครั้งไม่ใช่เรื่องง่ายเลย ไม่ว่าจะจุดขี้ไต้ ตะคัน หรือเทียน ก็ต้องเริ่มจากการก่อไฟให้ติดเสียก่อน

20 กันยายน 2427 ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม

วันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2427 ไฟฟ้าดวงแรกของสยามสว่างขึ้นในพระนคร ผู้ติดตั้งคือเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี) ซึ่งซื้อเครื่องกำเนิดไฟฟ้ามาเอง

สถานที่เปิดไฟดวงแรกนั้น แหล่งข้อมูลยังเล่าไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าที่กรมทหาร บางแหล่งว่าที่พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท บทความนี้จึงขอระบุเพียงว่า "ในพระนคร" เล่ากันว่าคนพากันมามุงดูไฟที่สว่างได้โดยไม่ต้องจุด

รู้หรือไม่ไฟฟ้าดวงแรกของสยามสว่างขึ้นเมื่อวันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2427 โดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ ผู้ซื้อเครื่องกำเนิดไฟฟ้ามาเอง

ภาพประกอบจากคลิป

ต่างจังหวัดยังโตมากับตะเกียง

แม้ไฟฟ้าจะมาถึงตั้งแต่ปี 2427 แต่ก็อยู่แค่ในเมืองเป็นเวลานาน ราวปี พ.ศ. 2515 หมู่บ้านทั่วประเทศมีไฟฟ้าเพียงราวร้อยละ 10 ถึง 20 หรือไม่ถึงหนึ่งในห้า คนต่างจังหวัดรุ่นพ่อแม่เราจึงโตมากับตะเกียงน้ำมันก๊าด จะอ่านหนังสือก็ต้องนั่งชิดตะเกียง

เวลามีงานบุญงานวัด ก็ต้องพึ่ง "ตะเกียงเจ้าพายุ" ซึ่งเป็นตะเกียงแบบที่ต้องสูบลมอัดน้ำมันก๊าด ให้แสงสว่างจ้าจนแมลงบินมาตอม ภาพตะเกียงเจ้าพายุแขวนอยู่กลางงานวัดจึงเป็นความทรงจำของคนหลายรุ่น

รู้หรือไม่ราวปี พ.ศ. 2515 หมู่บ้านในไทยมีไฟฟ้าไม่ถึงหนึ่งในห้า แต่ราวปี พ.ศ. 2534–2537 ไฟฟ้าเข้าถึงหมู่บ้านราวร้อยละ 95–98

อ่านต่อ: ก่อนมีพัดลม คนไทยคลายร้อนยังไง? →

สรุป

จากขี้ไต้ควันโขมง ตะคันไฟริบหรี่ ตะเกียงน้ำมันก๊าด จนถึงหลอดไฟที่เปิดด้วยสวิตช์ กว่าไฟฟ้าจะเข้าถึงเกือบทุกหมู่บ้านก็ปาเข้าไปทศวรรษ 2530 เพิ่งสามสิบกว่าปีมานี้เอง ลองถามคนในบ้านดูว่าไฟฟ้าเข้าหมู่บ้านปีไหน ยังจำคืนที่หลอดไฟดวงแรกติดได้ไหม

ดูเรื่องนี้แบบคลิปสั้นYouTubeFacebook

ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้

    แหล่งอ้างอิง

    1. ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม 20 ก.ย. 2427 ติดตั้งโดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระ
    2. ไฟฟ้าดวงแรกของสยาม 20 ก.ย. 2427 ติดตั้งโดยเจ้าหมื่นไวยวรนาถ (เจิม แสง-ชูโต ต่อมาคือเจ้าพระ
    3. ก่อนมีไฟฟ้า ท้องพระโรงใช้เทียนไขหลายร้อยเล่ม:
    4. ก่อนมีไฟฟ้า ท้องพระโรงใช้เทียนไขหลายร้อยเล่ม:
    5. น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
    6. น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
    7. น้ำมันก๊าดเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 5 คนยังไม่คุ้นจนไฟไหม้หลายครั้ง ปี 2432 ออกกฎหมายคุมการเก็บแ
    8. ไม้ขีดไฟเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 4:
    9. ไม้ขีดไฟเข้ามาสมัยรัชกาลที่ 4:
    10. ไฟฟ้าชนบท: ปี 2515–16 หมู่บ้านมีไฟราว 10–20% (คลิปพูดว่า "ไม่ถึงหนึ่งในห้า"), ราว 2534–37
    11. ไฟฟ้าชนบท: ปี 2515–16 หมู่บ้านมีไฟราว 10–20% (คลิปพูดว่า "ไม่ถึงหนึ่งในห้า"), ราว 2534–37
    12. ตะเกียงเจ้าพายุ = แบบ Petromax (ใช้สูบลมอัดน้ำมันก๊าด):

    ข้อที่ยังไม่ยืนยัน

    • ข้อมูลรวบรวมจากเว็บ ยังไม่ได้เทียบงานวิชาการฉบับเต็ม บทความศิลปวัฒนธรรมบางชิ้นเปิดอ่านเต็มไม่ได้ ใช้จากข้อความย่อในผลค้นหา
    • สถานที่ติดไฟฟ้าดวงแรกแหล่งขัดกัน (กรมทหาร หรือ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท) จึงเขียนเพียง "ในพระนคร"
    • ตะคันดินเผาใช้ไขสัตว์หรือน้ำมันพืช พบแหล่งเดียว
    • วิธีทำขี้ไต้ (ไม้ผุคลุกน้ำมันยางห่อใบไม้) เป็นความรู้ทั่วไป ยังไม่ได้ตรวจกับพจนานุกรม
    • "คนพากันมามุงดู" ตอนเปิดไฟฟ้าดวงแรกเป็นการบรรยายภาพ ไม่มีแหล่งเฉพาะ
    • ไม่พบปีที่ตะเกียงเจ้าพายุเริ่มแพร่หลายในไทย

    ค้นจากแหล่งออนไลน์ ยังไม่ได้เทียบกับงานวิชาการทุกข้อ ถ้าพบข้อผิดพลาด บอกเราได้ที่คอมเมนต์ใต้คลิป

    อ่านต่อ