รู้ก้างๆ
ทั้งหมดความเชื่อจินตนาการชื่อและภาษาชื่อเมืองเวลาและภาษาตำนานของใช้ในบ้านประวัติศาสตร์

หน้าแรก › ของใช้ในบ้าน

ของใช้ในบ้านอ่าน 4 นาที

สมัยก่อนไม่มียากันยุง คนไทยเอาตัวรอดยังไง? จากไข้ป่า มุ้ง สุมไฟ ถึงยากันยุงแบบขด

รู้ก้างๆ · 17 พ.ย. 2569

สมัยก่อนยุงตัวเดียวฆ่าคนได้จริงๆ เพราะพาโรคร้ายมาด้วย คนที่ไม่มียากันยุงจึงต้องพึ่งมุ้ง ควันไฟ และภูมิปัญญาในบ้าน กว่าจะมาถึงยาจุดกันยุงกับไม้ตียุงอย่างทุกวันนี้

โหวตก่อนอ่าน: บ้านคุณไล่ยุงด้วยอะไร?
กดเลือกได้ 1 ข้อ

ไข้ป่า ไข้ที่คนกลัวที่สุด

โรคที่คนสมัยก่อนกลัวกันมากคือ "ไข้ป่า" บางคนเรียกว่า "ไข้จับสั่น" เพราะคนป่วยจะหนาวสั่นทั้งที่ตัวร้อนจี๋ ไข้ป่าก็คือโรคที่เราเรียกกันวันนี้ว่า "มาลาเรีย"

ตัวการคือ "ยุงก้นปล่อง" ที่อาศัยอยู่ในป่าและออกหากินตอนกลางคืน คนที่ต้องเข้าป่าหรืออยู่ใกล้ป่าจึงเสี่ยงที่สุด และการนอนตอนกลางคืนก็กลายเป็นช่วงเวลาอันตราย

มีแหล่งหนึ่งเล่าว่า บางถิ่นเรียกโรคนี้ว่า "ไข้ดอกสัก" เพราะคนป่วยกันมากในช่วงที่ต้นสักออกดอก ซึ่งตรงกับหน้าฝนพอดี

ภาพประกอบจากคลิป

มุ้ง อาวุธชิ้นแรกของทุกบ้าน

ของที่แทบทุกบ้านต้องมีคือ "มุ้ง" ตกค่ำก็ต้องกาง ผูกเชือกสี่มุมเข้ากับเสาหรือฝาบ้าน ก่อนเข้านอนต้องปัดยุงที่หลงเข้ามาออกให้หมด แล้วเหน็บชายมุ้งไว้ใต้ที่นอนไม่ให้มีช่อง

ใครเปิดมุ้งทิ้งไว้ก็โดนผู้ใหญ่ดุแน่ เพราะยุงตัวเดียวที่เล็ดลอดเข้าไปได้ ก็ทำให้ทั้งคืนนอนไม่หลับ ภาพการกางมุ้งก่อนนอนจึงเป็นความทรงจำร่วมของคนไทยหลายรุ่น

สุมไฟ เปลือกส้มโอ และตะไคร้หอม

นอกจากมุ้ง ชาวบ้านยังใช้ควันไล่ยุง ใต้ถุนบ้านกับคอกวัวมักมีการสุมไฟให้ควันลอยคลุ้ง ไล่ยุงให้ทั้งคนทั้งวัวไปพร้อมกัน

บางบ้านเอาเปลือกส้มโอแห้งมาจุดไล่ยุง หรือปลูกตะไคร้หอมไว้รอบบ้าน กรมควบคุมโรคเคยทดสอบภูมิปัญญาท้องถิ่นในการไล่ยุงแบบนี้ไว้ด้วย แต่ข้อมูลที่พบมีเพียงแหล่งเดียว

ยาจุดกันยุงแบบขด ไอเดียของภรรยา

ยาจุดกันยุงแบบขดที่เราคุ้นตา คิดขึ้นโดยคนญี่ปุ่นชื่อเออิจิโร อุเอยามะ ผู้ก่อตั้งบริษัท KINCHO เดิมเขาทำเป็นแท่งเหมือนธูป แต่จุดได้ราว 40 นาที ไม่ถึงชั่วโมงก็มอดแล้ว

ยูกิ ภรรยาของเขา จึงเสนอให้ทำยาวๆ แล้วขดเป็นวง ยาขดอันเดียวก็เลยจุดได้นานทั้งคืน กลายเป็นรูปทรงที่ใช้กันมาจนถึงวันนี้

รู้หรือไม่ยาจุดกันยุงเดิมทำเป็นแท่งเหมือนธูป จุดได้ราว 40 นาที จนภรรยาของผู้คิดค้นเสนอให้ทำยาวแล้วขดเป็นวง จึงจุดได้ทั้งคืน

ภาพประกอบจากคลิป

ดีดีทีที่สารภี กับยุงลายที่มาแทน

ในไทย ปี พ.ศ. 2492 มีการทดลองพ่นยาดีดีทีฆ่ายุงครั้งแรกที่อำเภอสารภี จังหวัดเชียงใหม่ จากนั้นการควบคุมยุงก้นปล่องและไข้มาลาเรียก็ขยายไปทั่วประเทศ คนตายจากไข้ป่าก็ลดลงเรื่อยๆ

แต่ยุงอีกพันธุ์ก็ขึ้นมาแทน คือ "ยุงลาย" พาหะของไข้เลือดออก ซึ่งระบาดใหญ่ครั้งแรกที่กรุงเทพฯ ในปี พ.ศ. 2501 ส่วนไม้ตียุงไฟฟ้าที่หลายบ้านใช้กันทุกวันนี้ มีสิทธิบัตรของชาวไต้หวันเมื่อปี ค.ศ. 1996

อ่านต่อ: ก่อนมีไฟฟ้า คนไทยใช้อะไรส่องสว่าง? →

สรุป

จากมุ้งที่ต้องกางทุกคืน ควันไฟใต้ถุนบ้าน ยาขดที่เกิดจากไอเดียของภรรยา จนถึงไม้ตียุงไฟฟ้า สงครามระหว่างคนกับยุงยังไม่จบง่ายๆ ลองถามคนในบ้านดูว่าสมัยเด็กไล่ยุงกันด้วยอะไร แล้วบ้านเราวันนี้ยังกางมุ้งนอนกันอยู่ไหม

ดูเรื่องนี้แบบคลิปสั้นYouTubeFacebook

ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้

    แหล่งอ้างอิง

    1. ชื่อเก่าของมาลาเรีย: ไข้ป่า ไข้จับสั่น (ไข้ดอกสัก พบแหล่งเดียว — ในคลิปพูดว่า "บางถิ่นเรีย
    2. ชื่อเก่าของมาลาเรีย: ไข้ป่า ไข้จับสั่น (ไข้ดอกสัก พบแหล่งเดียว — ในคลิปพูดว่า "บางถิ่นเรีย
    3. ยุงก้นปล่องอยู่ในป่า ออกหากินกลางคืน:
    4. ยาจุดกันยุงแบบขด คิดโดยเออิจิโร อุเอยามะ (KINCHO) เดิมเป็นแท่งไหม้ราว 40 นาที ภรรยา (ยูกิ)
    5. ยาจุดกันยุงแบบขด คิดโดยเออิจิโร อุเอยามะ (KINCHO) เดิมเป็นแท่งไหม้ราว 40 นาที ภรรยา (ยูกิ)
    6. ทดลองพ่นดีดีทีครั้งแรกที่ อ.สารภี เชียงใหม่ ปี 2492:
    7. ทดลองพ่นดีดีทีครั้งแรกที่ อ.สารภี เชียงใหม่ ปี 2492:
    8. ขยายการควบคุมมาลาเรียทั่วประเทศ:
    9. ไข้เลือดออกระบาดใหญ่ครั้งแรกที่กรุงเทพฯ ปี 2501:
    10. ไข้เลือดออกระบาดใหญ่ครั้งแรกที่กรุงเทพฯ ปี 2501:
    11. ไม้ตียุงไฟฟ้า (สิทธิบัตร Tsao-i Shih ไต้หวัน 1996):
    12. สุมไฟใต้ถุนและคอกวัวไล่ยุง: พบข่าวเดียว (ชาวนาอุดรฯ) —

    ข้อที่ยังไม่ยืนยัน

    • ข้อมูลรวบรวมจากเว็บ ยังไม่ได้เทียบงานวิชาการฉบับเต็ม (บทความศิลปวัฒนธรรมและ MDPI เปิดอ่านเต็มไม่ได้)
    • ชื่อ "ไข้ดอกสัก" พบแหล่งเดียว จึงเขียนว่า "บางถิ่นเรียก"
    • การสุมไฟใต้ถุนและคอกวัวไล่ยุง พบเพียงข่าวเดียว
    • การจุดเปลือกส้มโอและปลูกตะไคร้หอมไล่ยุง พบเอกสารกรมควบคุมโรคแหล่งเดียว
    • การกางมุ้งผูกสี่มุม ปัดยุง และเหน็บชายมุ้ง เป็นความทรงจำทั่วไป ไม่มีแหล่งเฉพาะ
    • ไม่พบปีที่ยาจุดกันยุงแบบขดและไม้ตียุงไฟฟ้าเข้ามาในไทย

    ค้นจากแหล่งออนไลน์ ยังไม่ได้เทียบกับงานวิชาการทุกข้อ ถ้าพบข้อผิดพลาด บอกเราได้ที่คอมเมนต์ใต้คลิป

    อ่านต่อ