
ก่อนมีตู้เย็น คนไทยเก็บอาหารยังไง? ตู้กับข้าว โอ่งดินเผา และน้ำแข็งก้อนแรก
ไม่มีตู้เย็นสักหลัง แต่คนไทยสมัยก่อนเก็บกับข้าวไว้กินได้เป็นปี คำตอบอยู่ในตู้กับข้าวมุ้งลวด โอ่งดินเผา และภูมิปัญญาการถนอมอาหารที่เรายังกินกันอยู่ทุกวันนี้
ตู้กับข้าวมุ้งลวด ลมผ่านแต่แมลงวันเข้าไม่ได้
บ้านคนไทยสมัยก่อนแทบทุกหลังมีตู้กับข้าวไม้ ชั้นกลางของตู้เป็นมุ้งลวด ลมพัดผ่านได้ อาหารจึงไม่อับ แต่แมลงวันบินเข้าไปตอมไม่ได้ กับข้าวที่เหลือจากมื้อเช้าก็เก็บไว้ในตู้นี้รอมื้อต่อไป
เล่ากันว่าขาตู้แต่ละขาตั้งอยู่ในถ้วยใส่น้ำ เพื่อไม่ให้มดไต่ขึ้นไปถึงอาหารได้ ภาพนี้หลายคนคงจำได้จากบ้านปู่ย่าตายาย แม้ข้อมูลที่เป็นลายลักษณ์อักษรจะยังมีน้อย
โอ่งดินเผา ตู้เย็นของน้ำดื่ม
น้ำดื่มของคนสมัยก่อนเก็บไว้ในโอ่งหรือไหดินเผา น้ำจะค่อยๆ ซึมออกมาที่ผิวโอ่งแล้วระเหยไป การระเหยนี้ดึงความร้อนออกไปด้วย น้ำข้างในจึงเย็นลง ตักดื่มแล้วชื่นใจ ทั้งที่ไม่ต้องใช้ไฟฟ้าเลยสักนิด
หลักการเดียวกันนี้ยังถูกนำมาอธิบายในคู่มือเรื่องการทำความเย็นด้วยหม้อดินเผาของสถาบันการศึกษาในต่างประเทศ แสดงให้เห็นว่าการทำให้เย็นด้วยการระเหยเป็นวิธีที่ได้ผลจริง ไม่ใช่แค่ความรู้สึก

กินไม่ทัน ก็ต้องถนอม
ส่วนอาหารสด ถ้ากินไม่ทันก็ต้องถนอมให้อยู่ได้นานเป็นเดือนเป็นปี ปลาที่จับได้เยอะ เอามาหมักกับเกลือและรำหรือข้าวคั่ว ใส่ไหทิ้งไว้หลายเดือน กลายเป็นปลาร้า
นอกจากปลาร้ายังมีปลาส้ม แหนม ผักดอง กะปิ และน้ำปลา ล้วนเป็นภูมิปัญญาที่ทำให้มีของกินได้ทั้งปี แม้ในช่วงที่หาอาหารสดได้ยาก
เนื้อกับปลาก็เอาไปตากแดด ทำเป็นเนื้อแดดเดียวหรือปลาเค็ม เก็บไว้กินได้อีกนาน อาหารพื้นบ้านหลายอย่างที่เรายังชอบกินทุกวันนี้ จึงเริ่มต้นมาจากความจำเป็นในยุคที่ไม่มีตู้เย็น
รู้หรือไม่ปลาร้าทำจากปลาหมักกับเกลือและรำหรือข้าวคั่ว แล้วใส่ไหทิ้งไว้หลายเดือน เป็นหนึ่งในวิธีถนอมอาหารที่ทำให้คนสมัยก่อนมีกินได้ทั้งปี
น้ำแข็งก้อนแรก มาทางเรือจากสิงคโปร์
น้ำแข็งก้อนแรกมาถึงสยามในสมัยรัชกาลที่ 4 ขนมาทางเรือจากสิงคโปร์ บรรจุในหีบไม้แล้วกลบด้วยขี้เลื่อยเพื่อกันละลาย ตอนนั้นน้ำแข็งเป็นของหายาก มีแต่ในวังและบ้านขุนนางเท่านั้น
พอถึงสมัยรัชกาลที่ 5 กรุงเทพฯ เริ่มมีโรงน้ำแข็ง คนทั่วไปจึงได้ลิ้มรสน้ำแข็งกันบ้าง
ผู้ใหญ่หลายคนยังจำได้ว่า สมัยก่อนต้องซื้อน้ำแข็งก้อนใหญ่มาเลื่อยแบ่ง แล้วกลบด้วยแกลบและห่อกระสอบไว้ ให้น้ำแข็งอยู่ได้ทั้งวัน
อ่านต่อ: ก่อนมีพัดลม คนไทยคลายร้อนยังไง? →ตู้เย็นต้องรอไฟฟ้าเข้าหมู่บ้าน
ส่วนตู้เย็น ช่วงแรกมีแต่ในบ้านคนรวย ชาวบ้านทั่วไปต้องรอให้ไฟฟ้าเข้าหมู่บ้านก่อน ถึงได้มีตู้เย็นใช้กัน ระหว่างนั้นตู้กับข้าวมุ้งลวดกับโอ่งดินเผาก็ยังทำหน้าที่ของมันอยู่ในครัวไทยอีกนาน
สรุป
ก่อนมีตู้เย็น คนไทยไม่ได้ปล่อยให้อาหารเสียไปเปล่าๆ แต่ใช้ตู้กับข้าวมุ้งลวด โอ่งดินเผา การหมักและการตากแดด เก็บของกินไว้ได้เป็นเดือนเป็นปี ลองดูในบ้านของคุณว่ายังมีตู้กับข้าวมุ้งลวดหรือโอ่งดินเผาเหลืออยู่ไหม
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
แหล่งอ้างอิง
- โอ่ง/ไหดินเผาทำให้น้ำเย็นด้วยการระเหย:
- โอ่ง/ไหดินเผาทำให้น้ำเย็นด้วยการระเหย:
- ตู้กับข้าวไม้ ชั้นกลางเป็นมุ้งลวด ลมผ่าน กันแมลงวัน:
- ปลาร้า (ปลา+เกลือ+รำ/ข้าวคั่ว หมักในไหหลายเดือน), ปลาส้ม แหนม ผักดอง กะปิ น้ำปลา:
- ปลาร้า (ปลา+เกลือ+รำ/ข้าวคั่ว หมักในไหหลายเดือน), ปลาส้ม แหนม ผักดอง กะปิ น้ำปลา:
- ปลาร้า (ปลา+เกลือ+รำ/ข้าวคั่ว หมักในไหหลายเดือน), ปลาส้ม แหนม ผักดอง กะปิ น้ำปลา:
- น้ำแข็งเข้าสยามครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 4 ทางเรือจากสิงคโปร์ บรรจุหีบไม้กลบขี้เลื่อย เป็นของเ
- น้ำแข็งเข้าสยามครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 4 ทางเรือจากสิงคโปร์ บรรจุหีบไม้กลบขี้เลื่อย เป็นของเ
- โรงน้ำแข็งในกรุงเทพฯ สมัยรัชกาลที่ 5:
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- ข้อมูลรวบรวมจากเว็บ ยังไม่ได้เทียบงานวิชาการฉบับเต็ม
- เรื่องขาตู้กับข้าวตั้งในถ้วยน้ำกันมดพบแหล่งเดียว แต่เป็นความทรงจำทั่วไปของคนรุ่นเก่า
- เรื่องตากแดด เนื้อแดดเดียว ปลาเค็ม เป็นความรู้ทั่วไป ไม่มีแหล่งเฉพาะ
- ปีที่น้ำแข็งเข้ามาครั้งแรกแต่ละแหล่งไม่ตรงกัน (ราว 2400 หรือ 2405–2411) บทความนี้จึงเขียนแค่ "สมัยรัชกาลที่ 4" และไม่ได้ระบุว่าโรงน้ำแข็งใดเป็นแห่งแรก
- เรื่องซื้อน้ำแข็งก้อนใหญ่มาเลื่อยแล้วกลบแกลบห่อกระสอบเป็นความทรงจำทั่วไป ไม่มีแหล่งเขียน
- เรื่องตู้เย็นช่วงแรกมีแต่บ้านคนรวยและชาวบ้านได้ใช้หลังไฟฟ้าเข้าหมู่บ้าน เป็นการอนุมานจากโฆษณาตู้เย็นยุค 2471–2476 และข้อมูลไฟฟ้าชนบท



